Şiiri yanlış aktarmak

Duymazlar
bir gemi donatmak için
duyulmamışla
bakmazlar bakılmamışın
yarası sızlar bakıldıkta

giderler
yağmur bacaklı bir kız
kalır kumsalda

dilsiz ve çıplak

Yukarıdaki şiir, Oktay Rifat’ın “Dilsiz ve Çıplak” adlı şiir kitabının ilk şiiri, adı yok. Öndeyi olarak konmuş kitabın başına.

Şiirin anlambirimciklerinden biri, belki de en başta geleni tamlığıdır. Bu yüzden eksiği ve fazlası olmayan şeylere “şiir gibi” deme alışkanlığımız vardır. Ve bu yüzden, bir şiiri aktarırken çok özenli olmak gerekir. Hele başkasının özenli davranacağına güvenemiyorsanız, ki güvenmemekte haklı olabilirsiniz, o zaman kaynağa başvurmalısınız. Daha da iyisi şiiri iyi anlamak ve ona göre davranmaktır; öyle durumlar oluyor ki, kitapta da yanlış olabiliyor. Oysa şiir yanlış olamaz. Olmamalıdır. Arif Damar’ın toplu şiirleri çıkmıştı beş yıl kadar önce, kendisinin dediğine göre yüz yerde yanlış yapılmış. Öyleyse, elinizdeki kitaba da güvenemeyebilirsiniz, şiirde bir aksaklık seziyorsanız, başka baskılarıyla karşılaştırmalısınız, olabilirse ozanın kendisine danışmalısınız.

Yazılıkaya’nın Temmuz sayısındaki yazımın başına da aldığım yukarıdaki şiirde 5. dize “yüreği sızlar bakıldıkta” değil de, “yüreği sızlar bakıldıkça” olarak değiştirilmiş. Ben yazımı bilgisunar aracılığı ile göndermiştim, gönderdiğim yazıda şiir, yukarıya aldığım gibiydi. Yazılıkaya’nın ilkelerinden biri “Yayımlanan yazıların sorumluluğu yazanlarına aittir”dir. Temmuz sayısı dün (10.7.’06) elime geçti. (Kendi yazımı gözden geçirmeyi akşam yatağa girinceye bırakmıştım ve aksaklığı görünce çok şaşırdım, sabaha dek gözüme uyku girmedi. Kim bilir kaç kişi yukarıdaki şiirin aksaklığını sezip Oktay Rifat’ın iyi bir şiir yazmamış olduğu izlenimine kapılacaklar diye kıvrandım durdum. Bu arada yanlışı gören bir şiir sever benden hesap soracak olursa ne yanıt vereceğimi bilemiyorum. Ah! hele Mehmet Yalçın ne düşünecek bu “yanlışım” dolayısıyla? Yani arkadaşlar, Yazılıkaya’nın Ağustos sayısı çıkıncaya, yani bu yazım yayımlanıncaya dek bana rahat yok!)

Görüldüğü gibi yanlışlık tek bir sözcükte; “t” yerine “ç” yazılmış, “bakıldıkta” “bakıldıkça” olmuş. Ve böylece bütünlük bozulmuş, anlam yitmiş, şiir şiir olmaktan çıkmış. Kilit taşı yerinden sökülmüş gibi, yapı çökmüş.

Şiir çözümlemesi benim boyutlarımı çok aşar. Böyle bir işe girişecek değilim, ama söz konusu şiirde bütünlüğün anlam bakımından nasıl bozulduğunu gösterebilirim sanıyorum.

Şiir üç tümceden oluşmuş. Üçünün de yüklemi olumsuz: duymazlar, bakmazlar ve (bırakıp Ö.Ö.) giderler. Bu üç tümce:
“duymazlar/ bir gemi donatmak için/ duyulmamışla”,
“bakmazlar bakılmamışın/ yüreği sızlar bakıldıkta”,
“giderler/ yağmur bacaklı bir kız/ kalır kumsalda/ dilsiz ve çıplak”.

Birinci tümcede “duymazlar” deniyor, “duyulmamış” deniyor.
İkinci tümcede “bakmazlar” deniyor, bakılmamış” deniyor,
dolayısıyla “bakıldıkta” sözcüğü bakıldığını değil, daha çok “bakılmadığı”nı imler; oysa “bakıldıkta” yerine “bakıldıkça” diyecek olursak, bu bize, sık sık “bakıldığı”nı düşündürür. Ve o sözcüğe dek söylenenler anlamsızlaşır. Üçüncü tümce de bu görüşü doğrular nitelikte: sözcük “bakıldıkça” olsa, yağmur bacaklı çıplak bir kız kumsalda bırakılıp gidilir mi? Olacak iş mi bu?

Ve kız dilsiz değil aslında, ama “dilsiz”.

Ömer ÖZGEÇ  Yazılıkaya Yazıları No: 8